Літва      Litvania    Литвания

ЛІЦЬВІНЫ – НОВЫ ЭТНАС

Не існуе ні аднаго рэальнага прызнака для вызначэньня любога этнасу як такога, хоць у сьвеце і няма ні аднаго чалавека, каторы быў бы “без этнічнага паходжаньня”. Мова, звычаі, сістэма ідэалёгіі, паходжаньне, гістарычны лёс – ні адна з гэтых агульнапрынятых умоў супольнасьці не характэрызуюць этнас усебакова і ў поўным аб’ёме. Ні кожная паасобку, ні ўсе разам. На працягу ўсёй чалавечае гісторыі гэта выснова пацьвярджалася шматлікімі прыкладамі. З гэтага вынікае, што этнас ёсьць вытворчым ад гістарычнага працэсу. Відочнай праявай наяўнасьці этнасу зьяўляецца супрацьпастаўленьне сябе ўсім астатнім: “мы” і “не мы”. Што ж нараджае і сілкуе гэта супрацьпастаўленьне?

Не адзінства мовы, бо ёсьць шмат двухмоўных і трохмоўных этнасаў і, наадварот, розных этнасаў, якія размаўляюць на адной мове. Так, французы размаўляюць на чатырох мовах: францускай, кельцкай, бакскай і правансальскай, што зусім не шкодзіць іх сучаснаму этнічнаму адзінству, нягледзячы на тое, што гісторыя аб’яднаньня была працяглай і крывавай. Разам з тым, напрыклад, мексіканцы, перуанцы, аргентынцы і філіпінцы размаўляюць па-гішпанскі, але яны не гішпанцы. Ангельцы Нортумберлэнда размаўляюць на мове, блізкай да нарвежскй, а ірляндцы доўгі час ведалі толькі ангельскую, але ангельцамі не сталі. На арабскай мове размаўляюць шмат народаў, для многіх узбэкаў таджыкская – родная мова. Сотні прыкладаў.

Прыведзеныя вышэй толькі два з найбольш вядомых прыкладаў зь вялікай колькасьці такіх, каторые дае нам гісторыя чалавечае цывілізацыі, паказваюць, што шляхі ўтварэньня і трансфармацыі этнонімаў ідуць, парой, вельмі арыгінальнымі шляхамі. Так што пераход і мадыфікацыя этноні-ма “ліцьвін” не зьяўляецца чымсьці надзвычайным. Першапачаткова ён датычыўся жыхароў непасрэдна гістарычнае Літвы ці, інакш, Літваніі – заходняе часткі ВКЛ, выключаючы Жамойць і іншыя балцкія землі, г.зн. у асноўным, жыхароў зямель, якія ўваходзяць у склад сучаснае заходняе Беларусі. Пазьней назва “ліцьвін” распаўсюдзілася на ўсіх грамадзянаў Вялікага Княства Літоўскага, уключаючы русінаў і балтаў. Пасьля падзеньня Рэчы Паспалітае ліцьвіны, першапачатковыя носьбіты гэтага этноніму, зыйшоўшы ў польскі культурны кантэкст – у асноўным, прадстаўнікі вышэйшых слаёў насельніцтва – сталі называць сябе палякамі. (Частка ж былога этнасу засталася, як бы, без назвы – “тутэйшыя” і ўсё тут.) Затое, паралельна, нашчадкі жыхароў ВКЛ неславянскага паходжаньня, г.зн. нашчадкі балтаў – жамойтаў і аўкштайтаў – падчас фармаваньня свайго сучаснага этнасу (другая палова ХІХ ст.) ўзялі сабе этнонім “літовец”, што значыць “літвін”, ператварыўшыся ў сучасных літоўцаў. Так яны называюць сябе, так іх называюць суседнія і ўсе астатнія народы, уключаючы нават палякаў.

Але вернемся непасрэдна да тэмы дадзенага артыкула: як ужо адзначалася вышэй, індыкатарам этнасу зьяўляецца арыгінальная структура і стэрэатып паводзін. Яскравым прыкладам зара-джэньня новага этнасу зьяўляецца працэс жорсткага падзелу беларусаў на “сьвядомых” і “несьвядомых”. “Несьвядомыя беларусы” – гэта, уласна, і ёсьць беларусы, працэс фармаваньня каторых у этнас адбываўся і адбываецца скрайне млява, з пераменным посьпехам, а ў дадзены час назіраюцца моцные тэндэнцыі да хуткай асыміляцыі беларусаў у расейцаў. “Сьвядомыя беларусы” – саманазва 10-20% насельніцтва Беларусі, у асноўным, гэта беларусы ліцьвінскага і польскага паходжаньня, выхадцы з Заходняй Беларусі. Саманазву “сьвядомыя беларусы” гэта частка насельніцтва выкарыстоўвае, практычна, як этнонім. Выразна праглядаецца розьніца паміж гэтымі двумя групамі беларусаў, якая дазваляе казаць пра пачатак фармаваньня з насельніцтва Беларусі двух няроўных па колькась-ці этнічных груп: саманазва першай, меньшай групы – “сьвядомыя беларусы”; другой, большай – “беларусы”, “рускія”. Кожная група дэ-факта мае сваю мову, свой культурны кантэкст, свае сьвяты, сваіх нацыянальных героеў, свае маральныя каштоўнасьці, свой погляд на будучыню. Да таго ж, усё вышэйпералічанае зьяўляецца ўзаемавыключальным з абодвух бакоў; калі для адных, напрыклад, Касьцюшка – герой, то для другіх – антыгерой, калі для адных Рэч Паспалітая і ВКЛ – гістарычная радзіма, то для другіх – дзяржавы-захопнікі. Апрача таго, існуе выразна акрэсьленая рознапалярная цяга абедзьвух груп да роднасных умоўных метраполій – Эўропы і Расеі. Працэс палітычнага паглынаньня Расеяй Беларусі завяршае папярэднія этапы зьнішчэньня беларускай мовы і невялікіх парасткаў менавіта беларускае нацыянальнае культуры. Гэта прыводзіць да яшчэ большага размежаваньня паміж вышэйпамянёнымі групамі.

Як мы ўжо адзначалі вышэй, можна канстатаваць, што на дадзеным этапе ў Беларусі ідзе працэс фактычнага этнічнага структураваньня насельніцтва. Калі гэты працэс будзе працягвацца і далей, а ўсё указвае на гэта, то не выключана, што ў бліжэйшыя 10-20 год будзе сфармаваны поўна-вартасны новы этнас с саманазвай “ліцьвіны” ў кольскасьці ад 500 тысяч да 2 мільёнаў чалавек. Правобраз гэтага этнасу крышталізуецца ўжо зараз, пакуль яшчэ на ўзбочыне беларускага грамадскага жыцьця. Відавочна, што працэс фармаваньня ліцьвінаў знаходіцца ў пачатковай стадыі і далёкі да завершаньня, бо этнічнай базай для ліцьвінаў зьяўляюцца не толькі “сьвядомыя беларусы”, каторыя, канешне, не ўсе апынуцца сярод ліцьвінаў, але, у першую чаргу, людзі, настроі каторых заўсёды замоўчваліся, а менавіта: многія выхадцы з Заходняй Беларусі і многія цяперашнія жыхары гэтых тэрыторый, не задзейнічаныя “сьвядомабеларускім” рухам, якія лічаць сябе адрознымі ад усходніх беларусаў. Апрача таго, да ліцьвінаў могуць прымкнуць тыя жыхары Ўсходняе Беларусі, хто шукае духоўнага сховішча ад “россізма” і паяднаньня з Эўропай.

А пакуль, сярод “младаліцьвінаў” усё яшчэ працягваюцца дыскусіі па выпрацоўцы нацыянальнай канцэпцыі, але праўда, каторую спародзіць гэты працэс, з часам, магчыма, зьменіць этнічную мапу Беларусі.

Пішыце нам

Вярнуцца на галоўную старонку