Віктар Кунцевіч “ГНЁТ ЛІТОЎСКІХ ФЕАДАЛАЎ”

     Licvinskaja
     Беларуская
     Русская

Літва Litvania Литвания

Віктар Кунцевіч

“ГНЁТ ЛІТОЎСКІХ ФЕАДАЛАЎ”

Неадольнае адпрэчваньне польскай культуры большасьцю ўсходнебеларускага насельніц-тва абумоўлена:

- па першае, антаганізмам праваслаўя і каталіцтва, асабліва, калі гэты антаганізм узмацняецца геаграфінай блізкасьцю касьцёла і царквы;

- па другое, у выразным адрозненьні ўяўленьняў аб уласным сацыяльным становішчы: беларус уяўляе сябе бедным і прыгнечаным, а паляк імкнецца да заможнасьці і перавагі ва ўсім. Вы-шэйпададзенае спрашчэньне, аднак, паступова сфармавала архітыпы “пана-паляка” і “мужыка-беларуса”. І зараз беларусы думаюць, напрыклад, пра беларускага акадэміка: “Во, наш мужык-беларус, а акадэмік!” ці, наадварот, пра якога-небудзь небараку паляка: “Пан-паляк, а беспрацоўны!” і да т.п.

А дзе ж мейсца ліцьвінаў у такой расейска-беларускай сьвядомасьці? Бо сярэдзіны тут быць ня можа. Памятаючы пра асаблівасьці мэнталітэту прыхільнікаў расейскае праваслаўнае царквы, мы можам стаць толькі альбо “нашымі” альбо “нянашымі”. Адказ на пастаўленае вышэй пытаньне вось ужо 70 год даюць падручнікі гісторыі БССР, потым РБ. Памятаеце пра “гнёт літоўскіх феадалаў”? Гэта словазлучэньне ўбілася ў памяць кожнаму шкаляру ў нашай краіне.

Радзівілы, Сапегі, Кішкі, Хадкевічы… – усе цэнтральныя родавыя маёнткі нашых ліцьвінскіх “феадалаў” ці, інакш, магнатаў канцэнтраваліся, вядома ж, на іх Радзіме – у Літваніі – Ліцьвінскай мэтраполіі (Гародня, Наваградак, Вільня, Несьвіж і г.д.). Таму, натуральна, іх другарадныя ці больш позьнія ўладаньні – вакол Віцебска, Смаленска, Магілёва, Гомеля і г.д. – мелі, як зараз кажуць, рэштавае фінансаваньне. Гэта другараднасьць Ліцьвінскае Русі вызначалася не толькі аддаленасьцю ад палітычных і фінансавых цэнтраў ВКЛ і Рэчы Паспалітае, не толькі сталай пагрозай уварваньня Масквы, украінскіх казакаў ды татар, але і глыбіннымі этнічнымі ды духоўнымі адрозьненьнямі большасьці жыхароў Літваніі, з аднаго боку, і Ліцьвінскае Русі, з другога.

На працягу соцень год Вялікае Княства змагалася за землі русінаў як за тэрыторыі, якія належалі яму па праву валоданьня, за землі, каторыя ў дакумэнтах Вялікага Княства называліся не больш, чым “прыслухоўваючыміся”. Сталая ж экспансія Масквы на Ліцьвінскую Русь тлумачыцца лягічным імкненьнем маскоўскіх цароў далучыць да сваёй дзяржавы адносна лёгкую здабычу – землі, населеныя народам на самой справе блізкім маскоўцам па духу, этнічна и канфэсыйна .

З улікам вышэйпададзенага зусім натуральна, што “гнёт літоўскіх феадалаў” выражаўся не толькі ў эканамічнай дыскрымінацыі Ліцьвінскай Русі ў параўнаньні з Літваніяй, але і ва ўціску па-літычнага ўплыву русінаў у Вялікім Княстве. Як і зараз, палітычнай вагай у тыя часы валодалі, вядома ж, толькі тыя, хто меў грамадскае становішча, званьні, зямлю, фінансы і г.д., хай нават у мінімальных памерах. У Літваніі ўсім гэтым валодалі ад 15-ці да 30-ці адсоткаў насельніцтва, у асноўнай масе гэта была наша ліцьвінская (пазьней польска-ліцьвінская) дробная шляхта – ліцьвіны. У Ліцьвінскай Русі сацыяльны расклад быў іншым, блізкім да Масковіі: 3-5% - магнаты, шляхта і месьцічы, астатнія – скрайне бедныя слаі насельніцтва. Апрача таго, неабходна ўлічыць, што пад уплывам ліцьвінскае і польскае культур русінскія магнаты і шляхта “ліцьвінізаваліся”, пераймаючы эўрапейскія традыцыі і сьветапогляд і, ператвараючыся тым самым ўсё ў тых жа чужых мясцоваму праваслаўнаму насельніцтву “літоўскіх феадалаў”.

Такім чынам, як гэта ні парадаксальна, але распаўсюджаны прапагандысцкі штамп расейскіх і савецкіх беларускіх гісторыкаў пра “гнёт літоўскіх феадалаў” пры разглядзе гэтага паняцьця ў нашым ліцьвінскім кантэксьце (ды і ў расейска-беларускім таксама) зьяўляецца слушным і па назь-ве, і па сутнасьці.

mail.gif (2396 bytes)
Пішыце нам

Вярнуцца на галоўную старонку